HOTDOC - Η δημοσιογραφία όπως πρέπει να είναι..

Έκπτωτη Ιστορία


Το κτήμα Τατοΐου μαραζώνει. Ένα κομμάτι της ιστορίας έχει αφεθεί έρμαιο του χρόνου αλλά και διαφόρων, που κατά καιρούς το έχουν λεηλατήσει. Σαράντα ιστορικής αξίας κτίρια καταρρέουν μέσα στην 42 χιλιάδων στρεμμάτων έκταση του κτήματος. Αντί δε να αναδειχθούν τα μνημεία, που από το 2003 έχουν κηρυχτεί ως αρχαιολογικά, αφήνονται στα στοιχεία της φύσης. Ο πρόεδρος του Δ.Σ. του Συλλόγου Φίλων του Κτήματος Τατοΐου, Βασίλης Κουτσαβλής, μιλώντας στο Hot Doc τόνισε ότι οι προηγούμενες κυβερνήσεις, είτε από φόβο για το πολιτικό κόστος είτε εσκεμμένα, ώστε να οδηγήσουν τα πράγματα σε ξεπούλημα και μετατροπή του σε μια τεράστια καφετέρια, άφησαν το κτήμα σε πλήρη εγκατάλειψη.

ekptwti-Istoria1Μεταξύ άλλων, μας είπε χαρακτηριστικά ο κ. Κουτσαβλής: «Οι προηγούμενες κυβερνήσεις δεν ήθελαν να ακούσουν την κοινωνία των πολιτών και δεν προχώρησαν, από φόβο για το πολιτικό κόστος, στο να υπογράψουν την κοινή υπουργική απόφαση για την αξιοποίηση του Τατοΐου. Δεν το υπέγραψαν, και άφησαν το θέμα να εκκρεμεί, με αποτέλεσμα αυτή η εκκρεμότητα 4 ολόκληρα χρόνια τώρα να διαλύει το Τατόι».

Αποτέλεσμα αυτής της κατάστασης, οι λεηλασίες και οι φθορές κατατρώνε το κτήμα.

Ένας ακόμα φόβος του κ. Κουτσαβλή είναι ότι με την σύμπτυξη των αστυνομικών τμημάτων θα ανοίξει η όρεξη σε πλιατσικολόγους: «Πάνε κλέβουν, τώρα ανακοινώθηκε από την κυβέρνηση ότι στα πλαίσια της σύμπτυξης των αστυνομικών τμημάτων θα κλείσει η φρουρά του Τατοΐου, που είναι το Α.Τ. μέσα στο Τατόϊ. Αν γίνει κάτι τέτοιο θα είναι πολύ άσχημη εξέλιξη. Έχουμε ενημερώσει τον υπουργό Πολιτισμού, ότι θα πρέπει να το δει με τον συναρμόδιό του, τον κ. Πανούση, διότι αν κλείσει το Α.Τ. Τατοΐου θα λεηλατηθούν τα πάντα στο κτήμα. Υπάρχουν ακίνητα μνημεία, κινητά μνημεία, αντικείμενα αμύθητης αξίας, που βρίσκονται μέσα στα κτίρια, που θα κλαπούν μέσα σε ένα βράδυ αν φύγει η αστυνομία από εκεί. Και μιλάμε για κηρυγμένα μνημεία, ήδη από το 2003. Είναι αρχαιολογικός χώρος, ιστορικός τόπος και είναι διακηρυγμένα μνημεία, και τα αντικείμενα και τα 40 ιστορικά κτίρια».

ekptwti-Istoria3Όπως τονίζει ο Σύλλογος Φίλων Τατοΐου, το κτήμα, με την αξιοποίησή του, μπορεί να δημιουργήσει 200 θέσεις μόνιμης εργασίας και περίπου 1.000 εποχικές, χωρίς σε αυτά να συνυπολογίζονται οι παράπλευρες ωφέλειες στην κοινωνία, την οικονομία και την οικολογία.

Σύμφωνα με τους ίδιους, το συνολικό κόστος μιας αποκατάστασης του κτήματος εκτιμάται σήμερα γύρω στα 130 εκατομμύρια ευρώ. Σχετικά πρόσφατα, μάλιστα, το υπουργείο Πολιτισμού καταμέτρησε 3.500 αντικείμενα της πρώην βασιλικής οικογένειας, που συντηρήθηκαν με 1.194.000 ευρώ, μέσω ΕΣΠΑ. Αυτά φυλάσσονται σε αποθήκες και είναι έτοιμα να κοσμήσουν μία επικείμενη μουσειακή συλλογή.

Οι σκέψεις της κυβέρνησης για το κτήμα

ekptwti-Istoria2Η έλευση της νέας κυβέρνησης κόμισε και νέα ήθη. Αν μη τι άλλο, οι κινήσεις δείχνουν ότι δεν υπάρχει ο φόβος του πολιτικού κόστους, όταν πρόκειται για τη διάσωση ιστορικών και περιβαλλοντικών μνημείων της χώρας.

Όπως τόνισε στο Hot Doc ο υφυπουργός Αγροτικής Ανάπτυξης, Παναγιώτης Σγουρίδης, μετά από κάποιες συναντήσεις με φίλους του Τατοΐου και διάφορους συλλόγους και σωματεία, η αρχική σκέψη ήταν η αναβίωση του αγροκτήματος του Τατοΐου. Σε ωριμότερη βάση, έγινε μία συνάντηση με τον αναπληρωτή υπουργό Πολιτισμού, Νίκο Ξυδάκη, ενώ παράλληλα συγκροτήθηκε και μία ομάδα εργασίας από τον αναπληρωτή υπουργό Περιβάλλοντος, Γιάννη Τσιρώνη, ώστε να υπάρξει μια ολοκληρωμένη αναβίωση του κτήματος Τατοΐου, με δράσεις πολιτισμού αφενός, μιας και υπάρχουν τα κτίρια, και αφετέρου αναψυχής, στο πραγματικά όμορφο δάσος.

Κτίρια και αντικείμενα ριμάζουν με την πάροδο του χρόνου  ενώ θα μπορούσαν να αξιοποιηθούν. Στόχος της κυβέρνησης η μετατροπή του κτήματος σε χώρο αναψυχής, ιστορίας και πολιτισμού.

Κτίρια και αντικείμενα ριμάζουν με την πάροδο του χρόνου ενώ θα μπορούσαν να αξιοποιηθούν. Στόχος της κυβέρνησης η μετατροπή του κτήματος σε χώρο αναψυχής, ιστορίας και πολιτισμού.

«Το ΥΠΕΚΑ, δηλαδή ο κ. Τσιρώνης, έχει τα δάση, μιας και υπάρχει ένα αξιόλογο δάσος, και εμείς, ως υπουργείο (Αγροτικής Ανάπτυξης), μπορούμε να αναβιώσουμε τους αμπελώνες, τους ελαιώνες, το βουστάσιο και παράλληλα το τυροκομείο και το οινοποιείο. Έτσι, με μια συνέργεια όλων αυτών των υπουργείων, το κτήμα θα γίνει ένας πόλος έλξης τουριστικός και σαφώς στην κατεύθυνση αυτή θα παρέμβει και το υπουργείο Τουρισμού, που θα αξιοποιήσει όλο αυτό», μας είπε χαρακτηριστικά ο κ. Σγουρίδης.

Πώς θα γίνει; Καταρχάς, πρέπει αυτή η ιδέα να αποκρυσταλλωθεί και να αποκτήσει σάρκα και οστά με μια διαχειριστική μελέτη, όπως μας είπε. Μπορεί να γίνει μια ΣΔΙΤ, αλλά μπορεί να γίνει και σε συνεργασία και με φορείς.

«Πάντως, το πώς θα φτάσουμε μέχρι το τέλος είναι ακόμα υπό μελέτη. Το τέλος είναι ότι αυτό το κτήμα του Τατοΐου θα είναι αυτοχρηματοδοτούμενο. Αυτή θα είναι η βάση. Μέσα, δηλαδή, από τα προϊόντα που θα παράγει, μέσα από τις επισκέψεις που θα γίνονται, όλο αυτό τον κύκλο, που είναι κύκλος ενός χρόνου».

Στόχος της κυβέρνησης είναι να μπορούν να γίνονται επισκέψεις στο δάσος και στους αμπελώνες, να πωλούνται τα τυροκομικά προϊόντα, και ίσως και αγροτουρισμός, μιας και υπάρχει και το βουστάσιο. Πάντως δεν θα είναι υπό την έννοια ενός ξενοδοχείου, όπως αρχικά υπήρχε μια σκέψη.

Η κυβέρνηση αποκλείει μετά βδελυγμίας οποιαδήποτε σκέψη υπήρχε από την προηγούμενη κυβέρνηση, όπως μας είπαν οι Φίλοι του Τατοΐου, που θα το μετέτρεπε σε μια απέραντη καφετέρια.

«Αν είναι δυνατόν! Μόνο αυτό δεν θέλουμε. Το να υπάρχει, με σεβασμό στο κτήμα, κάποια εξυπηρέτηση των πολιτών που θα το επισκέπτονται, αυτό είναι στο πλαίσιο του θεμιτού. Δηλαδή, κάποιος που θα πηγαίνει εκεί, δεν θα κουβαλάει και το κολατσιό του. Θα υπάρχουν όλες οι απαραίτητες υποδομές, σε αρμονία με το όλο περιβάλλον. Δεν θέλουμε να το πειράξουμε. Εμείς θέλουμε να το αναδείξουμε», τονίζει εμφατικά ο Παναγιώτης Σγουρίδης.

ekptwti-Istoria5Προσθέτει δε: «Το ζήτημα είναι ότι ανήκει στο Δημόσιο, και μόνον έτσι το Δημόσιο αποκτά ουσιαστικά και την κυριότητα. Με την αξιοποίησή του. Σας είπα την ιδέα, σας είπα και το τέλος της ιδέας, όλα τα υπόλοιπα είναι υπό μελέτη. Ήδη, την Τρίτη που μας έρχεται, θα γίνει σύσκεψη στο υπουργείο Πολιτισμού με τη συμμετοχή από το δικό μας υπουργείο αυτών που είναι αρμόδιοι καθώς και από το υπουργείο Περιβάλλοντος. Κατά βάση, δηλαδή, ο κ. Ξυδάκης, ο κ. Τσιρώνης, εγώ, εν μέρει και το υπουργείο Τουρισμού, που θα “απολαύσει” την αναβίωση του αγροκτήματος. Όταν τελειώσει αυτή η αναβίωση θα λέμε: Πάμε στην Ακρόπολη, πάμε στο Τατόι, πάμε στο μουσείο».

Εν κατακλείδι, το θέμα της διαχείρισης μένει ανοιχτό, στη βάση της μελέτης. Υπάρχει και η σκέψη μιας ΣΔΙΤ, πάντως εκείνο που αποκλείεται είναι το ξεπούλημα.

«Εγώ θα έβαζα τίτλο: το Τατόι δεν ξεπουλιέται, αξιοποιείται», μας είπε ο υπουργός. «Δεν είναι κρίμα αυτή την περιουσία του ελληνικού λαού να την αφήσουμε να πάει έτσι; Εκείνο που θέλουμε είναι, με πολύ χαμηλούς τόνους, να κάνουμε κάτι που θα είναι αξιόλογο», κατέληξε.

Η ιστορία του κτήματος

ekptwti-Istoria6

40 κτίρια καταρρέουν μέσα στην 42 χιλιάδων στρεμμάτων έκταση του κτήματος. Η κυβέρνηση αποκλείει μετά βδελυγμίας οποιαδήποτε σκέψη υπήρχε από την προηγούμενη κυβέρνηση, όπως μας είπαν οι Φίλοι του Τατοΐου, που θα το μετέτρεπε σε μια απέραντη καφετέρια.

Σύμφωνα με τον ιστορικό και συγγραφέα Κώστα Σταματόπουλο: «Τον Αύγουστο του 1843, επισκέπτεται το Τατόι η βασίλισσα Αμαλία και θέλγεται από την ομορφιά της φύσης. Αργά το απόγευμα της 6ης Απριλίου 1865, θα διανυκτερεύσει εκεί, καθ’ οδόν προς Χαλκίδα, ο βασιλεύς Γεώργιος Α’, ως φιλοξενούμενος του Σκαρλάτου Σούτσου, που είναι ο αυλάρχης του. Το Τατόι είναι ο πρώτος σταθμός, της πρώτης περιοδείας του νεαρού βασιλέως, για να γνωρίσει την χώρα του, στην οποία αφίχθη το φθινόπωρο του 1863.

Πληροφορούμενος, στα 1870, ότι ο Γεώργιος Α’ αναζητούσε μία τοποθεσία, προκειμένου να αναγείρει την θερινή κατοικία του –κι έκλινε μάλιστα προς τους Πεταλιούς, που ήσαν ιδιοκτησία της γυναίκας του, Όλγας– ο Ερνέστος Τσίλλερ υπέδειξε στον βασιλέα το Τατόι – για το οποίο εγνώριζε ότι ο Σούτσος προθύμως θα πωλούσε – εκθειάζοντάς του το κλίμα, την ύπαρξη σ’ αυτό άφθονου νερού, καθώς και την άμεση επικοινωνία του με την πρωτεύουσα. Η άμεση ανταπόκριση του Γεωργίου στην πρόταση του αρχιτέκτονα της νεοκλασικής Αθήνας, φαίνεται από το γεγονός ότι ο Τσίλλερ εκπόνησε το έτος εκείνο διάφορα λίαν φιλόδοξα σχέδια τεράστιων επαύλεων, σε διαφορετικούς ρυθμούς (αναγεννησιακό, νεογοτθικό, «ελληνοελβετικό»), ορισμένα από τα οποία έχουν σωθεί.

Το συμβόλαιο αγοράς υπογράφηκε τελικά μόλις στις 15 Μαΐου 1872, στο σπίτι του Σούτσου, γωνία Κοραή και Πανεπιστημίου. Η τιμή ορίσθηκε στις 300.000 δραχμές, καταβλητέες από τον βασιλέα εντός ενός έτους, σε 4 δόσεις. Στην αρχική έκταση των περίπου 16.000 στρεμμάτων, θα προστεθεί το 1877 το Μπάφι (προσφορά της Βουλής προς τον άνακτα, ως ιδιωτική του περιουσία), αργότερα διάφορες μικροεκτάσεις (με τα μέτρα της εποχής) – άλλες με παραχώρηση και άλλες κατόπιν αγοράς – στη θέση Κεραμίδι, και τέλος, το 1891, το οροπέδιο της Δρίζας (που αγοράσθηκε υπό του Γεωργίου από τον Ανδρέα Συγγρό, για λίγο ιδιοκτήτη του, ενώ προηγουμένως ανήκε επίσης στους Σούτσους). Με την τελευταία αυτή αγορά, το βασιλικό κτήμα απέκτησε την μείζονα έκτασή του, ήτοι 47.427 στρέμματα.

ekptwti-Istoria7Ευθύς μόλις έγινε κύριος του αρχικού πυρήνα του κτήματος, ο Γεώργιος καταπιάσθηκε αφ’ ενός με τη φύτευση του δάσους και τη δημιουργία της υποδομής του – έργο μοναδικό σε ολόκληρη την Ελλάδα: μάστευση των πηγών, μεταφορά και αποθήκευση νερού, αλλά και πάγου, άρδευση, χάραξη δασικών οδών, αλεών, κατασκευή γεφυρών –οι δύο πιο σημαντικές κοσμούνται με το προσωπικό του έμβλημα–, στερνών, της τεχνητής λίμνης Κιθάρα κ.τ.λ., πυρασφάλεια) και αφ’ ετέρου με την οργάνωση της οικονομίας του κτήματος, που περιορίστηκε στην αγροτική εκμετάλλευση, με έμφαση στην αμπελουργία και την ελαιοπαραγωγή (έχομε στοιχεία της αγροτικής παραγωγής του Τατοΐου και της διακρίσεως του οίνου που παρήγε, από τα μέσα περίπου της δεκαετίας του 1880) . Ταυτόχρονα εγκαινίασε εκτεταμένο οικοδομικό πρόγραμμα, το οποίο περιελάμβανε την ανέγερση μιας πρώτης –προσωρινής– κατοικίας, με ένα παρακολούθημα (την μετέπειτα γνωστή ως οικία Στουρμ), ενός παρεκκλησίου (του Προφήτη Ηλία, που επικοινωνούσε με την βασιλική κατοικία μέσω μιας ανοικτής στοάς καλυμμένης με περικοκλάδες και φυλλωσιές) και δύο συγκροτημάτων σταύλων, το πρώτο για τα άλογα του βασιλέως και της Αυλής, στα δυτικά του ανακτόρου και σε μικρή από αυτό απόσταση (στη θέση όπου αργότερα κτίσθηκαν τα γκαράζ), το δεύτερο πιο χαμηλά, στη διασταύρωση της δημοσιάς της Χαλκίδας, με το δρόμο που κατευθύνεται προς το Παλαιόκαστρο. Περιελάμβανε ιπποστάσιο και σταύλο βοοειδών.

ekptwti-Istoria8

Η επαναλειτουργία των αμπελώνων, του οινοποιείου και του βουστασίου θα δώσουν έσοδα που θα συμβάλλουν στην αυτοχρηματοδότηση του κτήματος.

Ο αρχιτέκτων της προσωρινής βασιλικής επαύλεως, Ερνέστος Τσίλλερ – την οποία τα παλιά τοπογραφικά του κτήματος αναφέρουν ως “ξενώνα” – περιγράφει ρυθμολογικά το δημιούργημά του ως “ελληνοελβετικού ρυθμού”, εννοώντας με αυτό ένα κτίσμα κατά βάση νεοκλασικό, με δίρρικτη στέγη και ως προς τα επιμέρους με διακοσμητικά στοιχεία άλλα νεοκλασικά και άλλα “γραφικά” ή ρομαντικά. Η αντιπαραβολή του σχεδίου του Τσίλλερ ενός δευτερεύοντος κτίσματος, προορισμένου για το Τατόι, με τη μοναδική –εξ όσων γνωρίζω– φωτογραφία της επαύλεως στην αρχική της μορφή, που σώζεται στη Βασιλική Βιβλιοθήκη της Κοπεγχάγης, δείχνει σαφώς ότι η δεύτερη ήταν η απλουστευμένη και κατά πολύ μικρότερη εκδοχή του πρώτου. Πρόκειται για ένα στενόμακρο διώροφο σπίτι, με δίρρικτη στέγη, με τρία ανοίγματα στη στενή και έξι στη μακρά του πλευρά, πάνω σε ένα είδος βάθρου από ογκώδεις δόμους. Το αέτωμα κοσμείται από κλασικίζουσες τοιχογραφίες ένθεν και ένθεν του στενού φεγγίτη, που έδινε φως στη σοφίτα. Στις στενές του πλευρές ένας μεγάλος διώροφος εξώστης συνέδεε το σπίτι, μέσω μιας αρκετά πλατιάς σκάλας, με τον κήπο. Στις δύο πλευρές τους οι σκάλες αυτές είχαν αντί κουπαστής αναβαθμούς, πάνω στους οποίους ήσαν τοποθετημένες μαρμάρινες στρογγυλές φυτοδόχοι με ανάγλυφο το έμβλημα του Γεωργίου Α΄. Ένα στενό μπαλκόνι διέτρεχε στον όροφο, την ανατολική μακρά πλευρά, περνώντας μπροστά από τα τέσσερα κεντρικά ανοίγματά του. Τη στέγη κοσμούσαν ανθέμια και ακροκέραμα. Σε μικρή απόσταση από τη νοτιοανατολική γωνία τοποθετήθηκε το άγαλμα του Ψαρά, του Δημητρίου Φιλιππότη. Τα εγκαίνια της πρώτης αυτής βασιλικής κατοικίας στο Τατόι τελέσθηκαν στις 7 Απριλίου 1874.

ekptwti-Istoria9Οι οικοδομική δραστηριότητα συνεχίζεται έως περίπου το 1900».

Άξιες αναφοράς είναι και οι τελευταίες στιγμές των πρώην βασιλέων στο Τατόι, το 1967, μιας και η πλειοψηφία των κτιρίων και των αντικειμένων σε αυτά είναι ακριβώς όπως τα άφησαν εκείνη την τελευταία μέρα.

Σύμφωνα με τον Κ. Σταματόπουλο, «στο Τατόι, η βραδιά εκείνη πέρασε ήρεμα. Μετά το δείπνο, η βασιλική οικογένεια είδε ένα φιλμ στην αίθουσα του κινηματογράφου, μετά το οποίο η βασίλισσα Φρειδερίκη και η πριγκίπισσα Ειρήνη επέστρεψαν στο σπίτι τους στο Ψυχικό, ενώ η πριγκίπισσα Σοφία, την οποία φιλοξενούσε η μητέρα της, έμεινε να δει ένα ακόμη έργο, ύστερα από παράκληση του Κωνσταντίνου.

ekptwti-Istoria10

Τελείωσε λίγο πριν από τη μία. Την μεν Σοφία κατέβασε στο Ψυχικό ένα αυτοκίνητο της Αυλής, τον δε Κωνσταντίνο, πάνω που τον έπαιρνε ο ύπνος, ξύπνησε το τηλεφώνημα ενός αναστατωμένου Αρναούτη, ο οποίος του ανέφερε ότι το σπίτι του επολιορκείτο, ότι άνδρες με στρατιωτικές στολές προσπαθούσαν να σπάσουν την πόρτα κι ότι έπρεπε στο Τατόι να ληφθούν μέτρα προστασίας και άμυνας! Ο βασιλεύς έθεσε τη φρουρά Τατοΐου (20-30 άνδρες με ελαφρύ οπλισμό) σε συναγερμό, ενώ προσπαθούσε να αντιληφθεί τι συνέβαινε, να επικοινωνήσει με τον έξω κόσμο και να φέρει στο Τατόι την μητέρα και τις αδελφές του.

Αντικείμενα καθημερινής χρήσης, αυτοκίνητα, ηλεκτρικές κουζίνες ρημάζουν στα σημεία που αφέθηκαν την τελευταία ημέρα της λειτουργίας του κτήματος το 1967.

Αντικείμενα καθημερινής χρήσης, αυτοκίνητα, ηλεκτρικές κουζίνες ρημάζουν στα σημεία που αφέθηκαν την τελευταία ημέρα της λειτουργίας του κτήματος το 1967.

Δεν πρόλαβε όμως, διότι στο μεταξύ το Τατόι το περικύκλωσαν τα τανκς, αποκόπτοντάς το από την υπόλοιπη χώρα».

Μετά την 1η Ιουνίου 1973, ημέρα που η Χούντα κατέλυσε και τυπικά τη βασιλεία, τα μεν κτίρια του Τατοΐου περιήλθαν στο υπουργείο Εθνικής Οικονομίας, η δε γη στο υπουργείο Γεωργίας. Με το Νομοθετικό Διάταγμα 225, της 5ης Οκτωβρίου 1973, απαλλοτριώθηκε αναγκαστικά το σύνολο της πρώην βασιλικής περιουσίας. Επί πρωθυπουργίας Κωνσταντίνου Καραμανλή, το Τατόι αναγνωρίστηκε ως ιδιωτική περιουσία της πρώην βασιλικής οικογένειας, της επεστράφη, ενώ συγκεντρώθηκαν σε αυτό φορητά κειμήλια προερχόμενα από τα άλλα ιδιωτικά ή κρατικά ανάκτορα.

ekptwti-Istoria11

Η παραχωρηθείσα, το 1991, από την κυβέρνηση Μητσοτάκη, άδεια στον πρώην βασιλιά να εξάγει από την Ελλάδα την οικοσκευή του, ξεσήκωσε αντιδράσεις σε τέτοιο βαθμό (υπόθεση containers), που έκανε την κυβέρνηση να ανακαλέσει την απόφασή της, ενώ η διαδικασία της μεταφοράς είχε ήδη ξεκινήσει. Έτσι, ένα μέρος – το σημαντικότερο – των βασιλικών φορητών βρέθηκε στο εξωτερικό, ενώ ένα άλλο μέρος παρέμεινε στο Τατόι.

ekptwti-Istoria13

Ύστερα από δικαστικές διαδικασίες, που ξεκίνησαν το 2000, το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων στο Στρασβούργο, ύστερα και από την αμετακίνητη στάση των ελληνικών κυβερνήσεων, τελικά όρισε το ποσό της αποζημίωσης, στις 28 Νοεμβρίου 2002, στα 13.200.000 ευρώ.

Ο νέος ιδιοκτήτης του κτήματος, το ελληνικό Δημόσιο, παρέλαβε το Τατόι στις 7 Μαρτίου 2003.

 

 

 

το άρθρο δημοσιεύθηκε στο Hot Doc #76 το Μάιο του 2015

HD_76_cover


Extra Hot άρθρο