HOTDOC - Η δημοσιογραφία όπως πρέπει να είναι..

Pax Ottomana
Μέσα από τις διηγήσεις ευρωπαίων (και όχι μόνο) περιηγητών – (μέρος B)


Η ειρήνη είναι προτιμότερη από τον πόλεμο. Πάνω σε αυτή την αρχή βασίστηκε η θεωρία της Pax Ottomana. Πριν από τους Οθωμανούς υπήρξαν συγκρούσεις. Και μετά την πτώση τους υπήρξαν περισσότερες συγκρούσεις. Άρα, τι πιο λογικό, να ονομάσουμε το μεταξύ διάστημα ειρήνη; Έστω κι αν η μεγάλη πλειονότητα του πληθυσμού πλήρωνε κόστος πολεμικό για να διατηρούν την ειρήνη τους οι σουλτάνοι της Κωνσταντινούπολης.

Αυτοί που χαλούν το ειρηνικό αφήγημα της σύγχρονης νεοϊστορίας είναι κυρίως οι έλληνες ραγιάδες, που για αιώνες περίμεναν στις βίγλες τους να δουν τις μεγάλες αρμάδες των χριστιανών ηγεμόνων να ενωθούν με αυτές και να βαδίσουν προς την Κωνσταντινούπολη. Μερικές φορές, ούτε καν τις περίμεναν. Μια υπόσχεση ή ένα γράμμα ήταν αρκετά για να ξεσηκωθούν.
Ο γάλλος απεσταλμένος του Λουδοβίκου ΙΓ, ο Sieur de Breves, αναπτύσσει το 1605 τις προτάσεις του για την στρατιωτική επιχείρηση κατά της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας: «Μόλο που γνωρίζω καλά την πολεμική δύναμη του σουλτάνου, πιστεύω ότι ο Θεός θα επιτρέψει την ένωση των δυνάμεων των βασιλιάδων και άλλων μεγιστάνων της χριστιανοσύνης, ώστε από το πρώτο κιόλας χρόνο να ανατρέψουν την αυτοκρατορία του… Σ’ ολόκληρη την Ελλάδα κατοικούν χριστιανοί και, όπως εξήγησα, θα εξεγερθούν αμέσως κατά του τουρκικού δεσποτισμού…»
Ο de Breves είχε δίκιο. Δεκάδες εξεγέρσεις έγιναν τον 16ο, 17ο και τον 18ο αιώνα. Σε μία από τις πιο σημαντικές, οι Τούρκοι έπιασαν τον αρχιεπαναστάτη Διονύσιο, επίσκοπο Τρίκκης ή σκυλοφιλόσοφο όπως τον είπαν, τον έγδαραν ζωντανό, παραγέμισαν με άχυρο το δέρμα του και το έστειλαν τρόπαιο στον σουλτάνο.

Ο ρόλος της εκκλησίας

Δεν ήταν όλοι οι ιερωμένοι επαναστάτες. Οι περισσότεροι, αντίθετα, ήταν υπέρ της διατήρησης της τάξης, αποτρέποντας ή και προδίδοντας τους ένοπλους αγώνες. Η ιεροσύνη ήταν προνόμιο στην εποχή της τουρκοκρατίας και οι προνομιούχοι δυσκολότερα επιθυμούν τις επαναστάσεις. Ο Pierre Belon παρατηρεί το 1546: «Οι Τούρκοι δεν έχουν διόλου θρησκευτικές προκαταλήψεις, όπως οι Έλληνες και οι άλλοι λαοί. Επιτρέπουν στους Έλληνες να τελούν λειτουργίες, παρευρίσκονται μάλιστα σ’ αυτές…»
Κι όταν επισκέπτεται τον Άθω, γράφει: «Από τους 6.000 καλογέρους που ζουν στον Άθω, μονάχα δυο ή τρεις από κάθε μοναστήρι γνωρίζουν ανάγνωση και γραφή. Κι αυτό γιατί οι αρχιερείς της ελληνικής εκκλησίας και οι πατριάρχες είναι εχθροί της φιλοσοφίας και αφορίζουν κάθε κληρικό που μελετάει βιβλία μη θεολογικά…»
Η μαρτυρία του αυτή όμως έρχεται σε απόλυτη αντίθεση με το ιστορικό γεγονός της συμμετοχής ιερωμένων σε κάθε σχεδόν εξέγερση εναντίον των Τούρκων. Επίσης στο γεγονός ότι ιερωμένοι ήταν κυρίως οι δάσκαλοι όσων παιδιών πήγαιναν στα υπαρκτά σχολεία της εποχής. Αυτό που άθελά του αποκαλύπτει ο Belon είναι ότι η περιβόητη Pax Ottomana στηριζόταν και επεδίωκε την αμάθεια των ανθρώπων και κυρίως των υπόδουλων πληθυσμών. Τα ανώτατα κλιμάκια της εκκλησίας κατά καιρούς γίνονταν φορείς αυτής της επιλογής των σουλτάνων.

Η πνευματική και υλική κατάσταση των υποδούλων

Ο πολύς Sandys, πιο διάσημος στην εποχή του και από τον Σαίξπηρ, έγραψε για τους Έλληνες όταν επισκέφτηκε τα εδάφη τους το 1610: « Ένα λαμπρό έθνος που η παιδεία του αποτελούσε παράδειγμα και κανόνα ζωής και οδηγό αρετής, θαυμαστό στις τέχνες και ένδοξο στα όπλα, ξακουστό για το πολίτευμά του και τον φιλελευθερισμό του, ένα έθνος ευγενών που θεωρούσε όλους τους άλλους λαούς βάρβαρους, έσβησε για πάντα. Η σοφία κατάντησε αμάθεια, το πνεύμα έγινε σκλαβιά».
Η ίδια τύχη περίμενε και τους άλλους λαούς: «Στη Θράκη, αρβανίτες εργάτες που έρχονται κάθε καλοκαίρι από την πατρίδα τους θερίζουν τα στάχυα των τούρκων γαιοκτημόνων. Όλοι είναι ξυπόλυτοι και εξαθλιωμένοι. Πληρώνονται ελάχιστα και δουλεύουν σκυλίσια. Έτσι βρίσκουν πάντοτε εργασία στα οθωμανικά χωριά. Γιατί οι Τούρκοι είναι τεμπέληδες» (Pierre Belon, 1546).
Για μια ακόμα φορά ο γάλλος βοτανολόγος αποκαλύπτει την αλήθεια. Η οθωμανική κατάκτηση ή, όπως την λένε τώρα, η Pax Ottomana βασίστηκε στη δήμευση και διανομή εδαφών από τις κατακτημένες χώρες σε τούρκους στρατιώτες. Τα εδάφη αυτά έπρεπε να καλλιεργηθούν και να αποδώσουν καρπούς και πλούτη. Οι υπόδουλοι από ελεύθεροι καλλιεργητές μετατράπηκαν σε δουλοπάροικους ή ακόμη και δούλους. Οι υπόδουλοι είναι οικονομικές μονάδες. Σε τι ωφελεί να μορφωθούν;

To Devshirme

Τα χωράφια των τούρκων τιμαριωτών έπρεπε, εκτός από το να καλλιεργούνται, να προστατεύονται κιόλας. Οι οθωμανικοί νόμοι ήταν σαφείς: «Κατά την παραμονή μου σ’ αυτή την πολιτεία», γράφει ο Εβλιγιά Τσελεμπή, «έφυγε, Κύριος οίδε γιατί, ένας δούλος μου. Άνοιξε η γη και τον κατάπιε. Έξω φρενών, καβαλικεύω τ’ άλογό μου και γυρίζω στις Φερρές και παίρνω επίσημη κλήση από τον καδή. Ύστερα, μαζί με τους δικαστικούς κλητήρες αρχίζω την καταδίωξη που κράτησε μια ολόκληρη εβδομάδα. Έψαξα όλα τα χωριά των Φερρών, όλα τα κατατόπια, έφθασα ως τα βουνά Σητσανλή. Επιτέλους, δόξα τω Θεώ, τον έπιασα τον τρισκατάρατο. Δεμένο χεροπόδαρα τον έφερα στον σταθμό Φερεδζίκ. Κι αφού τον μαστίγωσα γερά και του έδειξα τη θαυματουργή δύναμη του βούρδουλα του Εβλιγιά, συνέχισα το ταξίδι μου». Βέβαια υπήρξαν, όπως είπαμε, πιο σοβαρές περιπτώσεις εξεγέρσεων των υπόδουλων. Εκεί το μαστίγιο δεν ήταν αρκετό. Αναλάμβανε ο ίδιος ο σουλτάνος και η σωματοφυλακή του, 40.000 γενίτσαροι, αρπαγμένοι ως αμούστακα παιδιά από τις οικογένειές τους και μεγαλωμένοι μέσα σε στρατιωτική πειθαρχία και θρησκευτικό φανατισμό. Κι έτσι ερχόμαστε στο παράδοξο, να προπαγανδίζουν σήμερα, ακόμη και έλληνες ιστορικοί, μια ειρήνη που βασιζόταν στην υποχρεωτική στρατολόγηση κάθε πέντε χρόνια μικρών παιδιών, καταδικασμένων να πολεμούν στο εσωτερικό τους ίδιους τους γονείς τους και στο εξωτερικό τούς κατά εποχή εχθρούς του σουλτάνου.

Η παρακαταθήκη της Pax Ottomana

Η αλήθεια είναι ότι μια τέτοια σπουδαία και μακρά ειρήνη δεν μπορεί παρά να αφήσει ανεξίτηλα τα σημάδια της όπου επιβλήθηκε. Ήδη αναφέραμε μία από τις σπουδαιότερες συνέπειές της: Την πνευματική εξαθλίωση λαών με παράδοση στα γράμματα. Υπάρχουν κι άλλες. Αν ψάξει κανείς γιατί ακριβώς υπήρξαν πατριάρχες που απέτρεπαν το ποίμνιο τους από το να μάθει γράμματα, θα βρει μια αιτία. «Η αρχή αυτής της αταξίας αποδίδεται στον σουλτάνο Σουλεϊμάν, που καθώς αγαπούσε πολύ τις αδελφές και τις κόρες του, αντί να τις παντρέψει, κατά τη συνήθεια των προκατόχων του, με κυβερνήτες μακρινών επαρχιών, φρόντιζε να τις δώσει σε πασάδες ώστε να βρίσκονται κοντά του και να τις βλέπει συχνά. Αλλά επειδή οι πριγκίπισσες ζούσαν πια στην αυλή του σουλτάνου, οι δαπάνες ήταν τεράστιες, έτσι που δεν μπορούσαν να τις αντιμετωπίσουν ο πατέρας, ο αδελφός και οι άντρες τους. Άρχισαν τότε να δέχονται σιωπηλά μεγάλα χρηματικά ποσά και κοσμήματα από κείνους που ήθελαν να αποκτήσουν αξιώματα» (Sieur de Breves, 1605).
Διαλέξαμε αυτή την περιγραφή (έστω κι αν η αγοροπωλησία αξιωμάτων ήταν πολύ παλιότερη συνήθεια και την έβρισκε κανείς και στο Βυζάντιο), γιατί κατά κάποιον τρόπο πιστεύουμε ότι ακόμη και οι πιο απλοί Έλληνες σήμερα αντιλαμβάνονται το κλίμα ακριβώς. Διορίστηκαν αγράμματοι και πειθήνιοι πατριάρχες γιατί είχαν να πληρώσουν. Το ίδιο συνέβαινε και με τους πασάδες, τους αγάδες και τα κάθε λογής αξιώματα.
Ο Philip de Fresne Canaye, ένας φιλότουρκος νεαρός Γάλλος, έγραφε το 1573: «Με λίγα άσπρα μπορείς να στείλεις έναν Τούρκο στην άκρη του κόσμου». Η διαφθορά αναφέρεται ακόμη και από τους θεωρητικούς της Pax Ottomana ως το πλέον σημαντικό αίτιο της κατάρρευσής της. Παράλληλα, αποτελεί και τη σπουδαιότερη παρακαταθήκη της.
Καθώς έγινε ο μόνος αξιόπιστος μηχανισμός για να προκόψει κάποιος ή απλώς να μην φάει το κεφάλι του, τον παντρεύτηκαν οι λαοί αυτής της διαβόητης ειρήνης και αδυνατούν μέχρι σήμερα να ξεφύγουν από αυτόν. Μάλιστα συμβαίνει να τον θαυμάζουν κάθε απόγευμα από τους τηλεοπτικούς δέκτες τους.

 

άρθρο που δημοσιεύθηκε στο Hot Doc #43, τον Ιανουάριο του 2014

HotDoc_43cover


Extra Hot άρθρο