HOTDOC - Η δημοσιογραφία όπως πρέπει να είναι..

Pax Ottomana
Μέσα από τις διηγήσεις Ευρωπαίων περιηγητών (μέρος Α)


Σήμερα στα Βαλκάνια βρίσκεται σε εξέλιξη μια νεοοθωμανική επιχείρηση προσεταιρισμού των λαών της περιοχής. Στο Κόσοβο, στη FYROM, στην Αλβανία, στη Βοσνία-Ερζεγοβίνη, στη Βουλγαρία, ακόμα και στη Σερβία, με όχημα την οικονομική διείσδυση η τουρκική προπαγάνδα εξαπλώνεται ραγδαία. Παράλληλα, στην Ελλάδα διακινείται από γνωστούς κύκλους ο μύθος της οθωμανικής ειρήνης (Pax Ottomana ή, κατ’ άλλους, Pax Ottomanica), που αναπαράγεται από αφελείς ή αμελέτητους ιστορικούς, ενίοτε και από ιστορίζοντες φαφλατάδες.

Σύμφωνα με τον μύθο της Pax Ottomana, οι σουλτάνοι, κατακτώντας μία προς μία τις χώρες των  Βαλκανίων,  της Ασίαςκαι της Αφρικής, έφερναν μαζί τους την ειρήνη εκεί όπου υπήρχε μόνιμη αναταραχή, αντιδικίες ηγεμόνων και ηγεμονίσκων και γενική ανασφάλεια του πληθυσμού. Οι ένδοξοι αιώνες της Pax Ottomana είναι οι δύο πρώτοι, όπως μας ενημερώνουν και έλληνες ιστορικοί. Είναι αλήθεια ότι μετά από κάθε οθωμανική κατάκτηση υπήρχε ειρήνη για δεκαετίες. Όπως στην Κόρινθο, για παράδειγμα:

«Φτάσαμε στην Κόρινθο: Είναι χτισμένη πάνω σ’ ένα βουνό που οι παρυφές του κλείνονται από υψηλά τείχη. Κατεβήκαμε στ’ αμπέλια για να ξεκουραστούμε κάτω από τα δέντρα και να βοσκήσουν τ’ άλογά μας… Στείλαμε στην πόλη για προμήθειες. Οι άνθρωποί μας βρήκαν μονάχα μια κότα και ένα κομμάτι προβατίνα. Ούτε ένα αυγό. Η Κόρινθος ζει σε μαύρη δυστυχία. Και είναι απογυμνωμένη από πληθυσμό» (Jean Chesneau, γάλλος γραμματικός του πρέσβη D’ Aramon, κατά την περιήγησή του το 1546).

Οι Τούρκοι συνήθιζαν μετά από κάθε επιτυχημένη πολιορκία να στήνουν πύργους με τα κεφάλια ή και τα σώματα των ηττημένων έξω από τα λεηλατημένα τείχη της πόλης. Ο πύργος με τα κομμένα κεφάλια θα μπορούσε να είναι το έμβλημα της Pax Ottomana, αντί για την ημισέληνο. Οι πόλεις καίγονταν. Μεγάλο μέρος των κατοίκων φονεύονταν ή πωλούνταν στα σκλαβοπάζαρα της Ανατολής. Έγραφε για την Αθήνα ο νορμανδός ποιητής La Broderie το 1537: «Μάνα και πηγή του ελεύθερου λόγου, όπου άνθισε η φιλοσοφική σκέψη. Πολιτεία που τώρα κατάκειται άθλια, σκλαβωμένη, ποδοπατημένη, ταπεινωμένη, ο πιο θλιβερός τόπος της γης».

Αλλά ακόμα κι αν η πολιορκία δεν πετύχαινε, όπως στην περίπτωση του Μεζίχ Πασά Παλαιολόγου στη Ρόδο το 1480, η παρακαταθήκη που άφηνε η τουρκική πολεμική μηχανή κρατούσε για πολύ. Δεκατέσσερα χρόνια μετά την πολιορκία, ο ιταλός κληρικός Pietro Casola έγραφε για την πόλη της Ρόδου: «Σε κάθε σου βήμα βρίσκεις τα πέτρινα βλήματα που έριχναν τα κανόνια. Μερικές πέτρες είναι πελώριες και σου φαίνεται απίστευτο να έχουν εκσφενδονιστεί πάνω από το κάστρο. Τα ίχνη των πυρκαγιών φαίνονται παντού. Εκείνοι που έζησαν την πολιορκία, λένε πως κάηκαν πάνω από πέντε χιλιάδες σπίτια μικρά και μεγάλα».

Οι εμπορικοί δρόμοι

Ένα ακόμα από τα θαύματα της οθωμανικής ειρήνης είναι, σύμφωνα με τους υποστηρικτές της, η ασφάλεια των χερσαίων και ναυτικών οδών, που επέτρεψαν στο εμπόριο να ανθίσει.

«Τρελαθήκατε;» είπε ο βενετός φρούραρχος της Κέρκυρας στον γερμανό μοναχό Felix Faber, όταν αυτός και η παρέα του ζήτησαν πλοίο για να ταξιδέψουν στο Αιγαίο το 1480. «Η θάλασσα είναι γεμάτη από αιμοβόρους Τούρκους. Γυρίστε, χριστιανοί μου, στη Βενετία γιατί δεν γλιτώνει καράβι από τα χέρια τους. Πάντως, αν θέλετε να πάτε σώνει και καλά, να βρείτε μόνοι σας καράβι». Εξήντα έξι χρόνια αργότερα, στα χρόνια του γνωστού πλέον και στη γιαγιά μας Σουλεϊμάν του Μεγαλοπρεπούς, ο γάλλος γιατρός και βοτανολόγος Pierre Belon γράφει: «Ο φόβος των πειρατών έχει ερημώσει τη Σάμο. Σήμερα δεν υπάρχει ούτε ένα χωριό στο νησί και φυσικά καθόλου κτηνοτροφία. Η Ικαρία έχει καλά λιμάνια κι αν δεν υπήρχε ο φόβος των πειρατών θα ήταν καλύτερα καλλιεργημένη. Κι ο τελευταίος κουρσάρος βγαίνοντας στο νησί πιάνει τους νησιώτες αιχμάλωτους και τους ρίχνει στη γαλέρα».

Και συνεχίζει μιλώντας για το φαινόμενο της πειρατείας στα νερά της Μεσογείου: «Και οι φτωχοί χωριάτες ζουν νύχτα μέρα στην αγωνία, και ο τρόμος τους είναι μεγαλύτερος από τον τρόμο των πουλιών πάνω στο κλαδί. Γιατί ξεπροβάλλουν (οι πειρατές) ξαφνικά μπροστά τους τη στιγμή ακριβώς που δεν τους περιμένουν… Οι κουρσάροι δεν σκοτώνουν ποτέ τους άντρες που αιχμαλωτίζουν στη στεριά ή στη θάλασσα. Προτιμούν να τους πουλήσουν σκλάβους. Αν αρπάξουν καμιά όμορφη γυναίκα την πουλάνε ογδόντα με εκατό δουκάτα. Τ’ αγόρια, αν έχουν καλή κορμοστασιά, τα πουλάνε σαράντα με πενήντα δουκάτα. Τις γριές τριάντα ως σαράντα. Όσο για τους άντρες, αν είναι γεροί και καλοφτιαγμένοι, τους πουλάνε εξήντα δουκάτα».

Αλλά και στη στεριά τα πράγματα ήταν ζόρικα. Το 1639 ο γάλλος περιηγητής Sieur de Loire επισκέφτηκε την Αττική: «Περάσαμε ευτυχώς την επικίνδυνη κοιλάδα με τους Αρναούτηδες και μόλις νύχτωσε καλά φθάσαμε σ’ ένα από τα σπίτια τους, που θαρρώ πως βρίσκονται στη θέση του αρχαίου Ωρωπού. Ένας γέροντας μας συμβούλεψε να μην κοιμηθούμε εκεί, γιατί φοβόταν πως οι Αρναούτηδες για να μας ληστέψουν δεν θα δίσταζαν και να μας σκοτώσουν ακόμα. Μας είπε μάλιστα πώς δεν είχε εμπιστοσύνη ούτε στα παιδιά του, και μας έδειξε δυο ψηλόσωμους χεροδύναμους νέους».

Το ελεύθερο εμπόριο

Μακροπρόθεσμα και καθώς οι πληθυσμοί άρχισαν να αυξάνονται, η επιβολή της Pax Ottomana όντως βοήθησε το εμπόριο, παρά την πειρατεία στις θαλάσσιες και τις κλοπές  στις χερσαίες οδούς. Ίσως στο μυαλό τους οι εφευρέτες ιστορικοί της θεωρίας αυτής να είχαν και την ανάπτυξη που προσέφερε ο πλέον επικερδής κλάδος της οθωμανικής οικονομίας στον οποίο επιδόθηκαν τούρκοι και εβραίοι κυρίως έμποροι.

Ο γάλλος περιηγητής Grasssot επισκέφτηκε την αυτοκρατορία το 1545: «Στα μπεζεστένια και γενικά σ’ όλα τα παζάρια πουλάνε και χριστιανούς σκλάβους, νέους και γέρους, άντρες και γυναίκες, ακόμα και παιδιά τριών χρόνων και λιγότερο, που τα οδηγούν από το χέρι Τούρκοι μαθημένοι σ’ αυτή τη δουλειά και φωνάζουν πόσο πουλιέται το παιδί και το δίνουν σ’ εκείνον που προσφέρει τα πιο πολλά. Αν είναι κορίτσι ή γυναίκα σκεπάζουν το πρόσωπό τους μ’ ένα μαντίλι. Τις κοιτούν στα δόντια, εξετάζουν τα χέρια τους, ρωτούν την ηλικία, αν είναι παρθένες και άλλα παρόμοια, λες και είναι άλογα, προς μεγάλο εξευτελισμό της χριστιανοσύνης».

Και βέβαια, όπως κάθε καλά εμπνευσμένη σιδηρά ειρήνη, έχει και τα μονοπώλιά της: «Οι αρχαίοι χρησιμοποιούσαν για πολλούς ιατρικούς σκοπούς ένα είδος χώματος. Αυτό το χώμα χρησιμοποιείται ακόμα και σήμερα για φάρμακο. Οι Λατίνοι το ονομάζουν terra limnia ή terra sigillata… Στην Κωνσταντινούπολη διαπίστωσα ότι η “σφραγισμένη γη” που πουλούσαν σε 18 είδη ήταν νοθευμένη. Αποφάσισα λοιπόν να ταξιδέψω ως τη Λήμνο για να εξακριβώσω την αλήθεια. Έμαθα στο μεταξύ ότι τη “λημνία γη” εκμεταλλεύεται αποκλειστικά ο τούρκος σούμπασης του νησιού… Η ανόρυξη γίνεται μια φορά τον χρόνο στις 6 Αυγούστου. Εξαγωγή από τους κατοίκους τιμωρείται με την ποινή του θανάτου. Κι αν βρεθεί στην κατοχή κανενός γη χωρίς τη σφραγίδα του κυβερνήτη του νησιού επιβάλλεται βαρύ πρόστιμο. Γιατί μόνο ο σούμπασης έχει το δικαίωμα να εκμεταλλεύεται το ιαματικό χώμα, επειδή καταβάλλει ειδικό φόρο στον σουλτάνο» (Pierre Belon, 1546).

Φόνοι, δηλώσεις, σκλαβοπάζαρα, πειρατεία και ληστεία, φόβος και ανασφάλεια, οικονομική καταπίεση, υπήρξαν τα υλικά πάνω στα οποία χτίστηκε αυτή η περιβόητη ειρήνη των Οθωμανών. Οι υπόδουλοι έπρεπε, σύμφωνα με τη θεωρία αυτή, να κάτσουν στα αυγά τους και να απολαύσουν την ειρήνη, γιατί ήταν καλύτερη από τον πόλεμο.

 

άρθρο που δημοσιεύθηκε στο Hot Doc#42, το Δεκέμβρη το 2013

HotDoc_42-cover


Extra Hot άρθρο