HOTDOC - Η δημοσιογραφία όπως πρέπει να είναι..

Θανάσης Παπακωνσταντίνου
«Με εξαίρεση τη χούντα δεν έχω βιώσει πιο σκληρό καθεστώς»


Ο Θανάσης Παπακωνσταντίνου μιλάει στο Hot Doc για τη ζώσα πολιτική πραγματικότητα, τον έρωτα σαν ενστικτώδη άμυνα στην αθλιότητα που μας έχει κυκλώσει, την εξέγερση που είναι δύσκολα προσβάσιμη και τις δυνατότητες του κόσμου για συλλογική δράση και αυτοοργάνωση.

Τι είναι αυτό που προκαλεί το κοινό στις συναυλίες σας να φωνάζει «το πάθος για τη λευτεριά είναι δυνατότερο από όλα τα κελιά»;
Νομίζω, η αφορμή είναι κάποια τραγούδια μου, που περιγράφουν είτε την αίσθηση της ελευθερίας είτε αναφέρονται σε ανθρώπους που αγωνίστηκαν γι’ αυτήν. Αλλά η αιτία είναι η λαχτάρα για αλληλεγγύη ανθρώπων που αγωνιούν ή –και– έχουν οργιστεί για το συνεχές σφυροκόπημα που υφίσταται ο λαός μας, ειδικά τα τελευταία μνημονιακά χρόνια. Στα 55 μου χρόνια, αν εξαιρέσω την επταετία της χούντας, δεν έχω βιώσει πιο σκληρό καθεστώς.

Εκτός από το πάθος για την ελευθερία, ποια άλλα πάθη τρομάζουν τους εκπροσώπους των κρατικών μηχανισμών καταστολής;
Όλα τα άλλα πάθη είναι τροχοπέδη στην ανάπτυξη της συνειδητότητας και γι’ αυτόν τον λόγο δεν νομίζω να τους τρομάζουν.

Είναι ο έρωτας πολιτική πράξη;
Είναι ενστικτώδης άμυνα απέναντι σε αυτή την άθλια πραγματικότητα που είναι αποτέλεσμα πολλών αιώνων επικράτησης της σκοτεινής πλευράς του ανθρώπου. Δημιουργεί ένα  μαγικό περίβλημα και μπορεί να ανυψώσει και τους πιο καταφρονεμένους. Είναι αυτό που λέει και ο Οκτάβιο Πας στην «Ηλιόπετρα»:
«Αλλάζει ο κόσμος, όταν φιλιούνται δυο, μεταμορφώνεται, όλα  αγιάζουν.
Ο σκλάβος βγάζει στους ώμους του φτερά.
Παύεις να είσαι ένας ακόμα ίσκιος…»

Είναι πιο εύκολο για δύο νέους ανθρώπους, ακούγοντας τα τραγούδια σας, να ερωτευτούν ή να εξεγερθούν;
Να ερωτευτούν. Ούτως ή άλλως, ο έρωτας είναι πιο προσβάσιμη κατάσταση από την εξέγερση. Κι επίσης, η μουσική και τα τραγούδια δεν μπορούν άμεσα να οδηγήσουν τους ανθρώπους σε επαναστάσεις και ανατροπές. Μπορούν να βοηθήσουν τον καθένα ξεχωριστά να στοχαστεί και να θελήσει κάτι καλύτερο για τον εαυτό του και για τους άλλους, αλλά αυτό είναι μια μακρόσυρτη και επίπονη διαδικασία.

Παρόλο που οι στίχοι και η μουσική σας είναι πολύ ιδιαίτεροι και απαιτούν «δεύτερη και τρίτη ανάγνωση», είστε από τους δημιουργούς με το πιο νεανικό φανατικό κοινό. Πώς συμβαίνει να συνεπαίρνει ανθρώπους νέους σε ηλικία η αυτόματη γραφή και ο υπερρεαλισμός των στίχων σας;
Υποθέτω πως από τη γέννησή του  ο υπερρεαλισμός άγγιζε τους ανήσυχους νέους, που δεν βολεύονται  σε καλούπια, γιατί, όπως πολύ  εύστοχα λέει ο Magritte, διεκδικεί για την καθημερινή ζωή μια ελευθερία παρόμοια με εκείνη του ονείρου.

Αρκετά τραγούδια σας θυμίζουν έναν ξεχασμένο, αρχαίο τόπο, τον τόπο της συλλογικής δράσης και της αυτοοργάνωσης της κοινότητας. Σήμερα μπορούν να υπάρξουν εκ νέου αυτοί οι τόποι;
Δύσκολο μεν –γιατί ο σύγχρονος άνθρωπος, είτε ως εγωπαθής εξουσιαστής είτε ως φοβισμένος εξουσιαζόμενος, οδηγείται σε ένα ατομικό σάπισμα–, αλλά όχι και ακατόρθωτο. Υπάρχουν κάποια παραδείγματα στην εποχή μας. Αναγκαία προϋπόθεση είναι το μικρό μέγεθος της κοινότητας, όπου, όταν όλοι γνωρίζονται μεταξύ τους, όταν κοιτάς τον άλλον στα μάτια την ώρα που μιλάει, είναι πιο δύσκολο να εμφανιστούν τα εκφυλιστικά φαινόμενα της αντιπροσωπευτικής –ονομαζόμενης– δημοκρατίας.

Αν ο πυρήνας της αναρχίας είναι ποιητικός, ο πυρήνας της καθημερινότητάς μας από ποια στοιχεία αποτελείται;

Αρχικά να σημειώσω ότι αυτό το είπα κάποια στιγμή, σχεδόν αυθόρμητα και χωρίς να ξέρω καλά καλά τι εννοώ, όπως περίπου γράφω και τους στίχους. Νομίζω ήθελα να πω ότι το να παλεύεις να πραγματωθεί μια τόσο –ιδανική για τον άνθρωπο– αδύνατη κατάσταση, που προϋποθέτει βαθιά πνευματικότητα των υποκειμένων, και να συνεχίζεις ανά τους αιώνες, παρ’ όλα τα στραπάτσα, χωρίς να χάνεις το κέφι σου, αυτή η αποκοτιά, χαρμάνι με την ιδανική ουτοπία, είναι στα πρόθυρα της ποίησης. Πυρήνας της καθημερινότητάς μας είναι ο φόβος και κυρίως ο φόβος του θανάτου, τον οποίο φαίνεται να τιθασεύουμε, αλλά είναι μια πλάνη. Συνεχίζει να υπάρχει σαν «θόρυβος βάθους», ή, πιo ποιητικά, σύμφωνα με τον Ρίλκε:
«Ο θάνατος είναι μεγάλος.
Είμαστε δικοί του κι όταν γελούμε.
Κι εκεί που θαρρούμε
πως η ζωή μας ζώνει,
τολμά να κλάψει
στο κέντρο της καρδιάς μας…»

Δεν μιλάτε πολύ συχνά δημοσίως. Νιώθετε ότι εκφράζεστε καλύτερα μέσα από την τέχνη σας;
Δεν ισχύει αυτό. Νομίζω τελευταία το ’χω ξεφτιλίσει!

Είχατε δηλώσει σε κάποια συνέντευξή σας πως μια εποχή υποστηρίζατε τον Ολυμπιακό και είχατε ινδάλματα τον Σιδέρη και τον Δεληκάρη. Φαντάζομαι ότι τον Ολυμπιακό δεν τον βλέπατε, παρά ακούγατε τους αγώνες του από το ραδιόφωνο. Άρα ο Σιδέρης και ο Δεληκάρης ήταν για σας μια «ακουστική εικόνα». Πόση δύναμη κρύβει μια «ακουστική εικόνα», τι ενεργοποιεί στην ψυχή του ανθρώπου και πόση φαντασία μας ευνουχίζει η κοινωνία του θεάματος;
Πολύ σωστός! Όντως, ακούγοντας την αναμετάδοση, η φαντασία οργίαζε, κατασκευάζοντας το γήπεδο, τους πρωταγωνιστές, τα σηκωμένα χέρια στο γκολ, τα τσόφλια από τα σπόρια στις κερκίδες, τα σύννεφα στον ουρανό. Όσο πιο πολύ βάζεις τον εαυτό σου σε κάτι, τόσο πιο λυτρωτικό είναι. Και η εικόνα, μέσω της τέχνης, έχει προσφέρει πολλές λυτρωτικές στιγμές, αλλά τις παίρνει πίσω, με τη χρήση της στα μέσα μαζικής ενημέρωσης, σαν αγωγός προπαγάνδας, διαστρέβλωσης, παθητικοποίησης και χειρισμού των μαζών.

Τι σας δίνει έμπνευση;
Οτιδήποτε.

Αν μαθαίνατε πως κάποια ημέρα θα τελείωνε ο κόσμος μας, ποιο βιβλίο, ποιον δίσκο και ποια ταινία θα επιλέγατε να σώσετε προκειμένου να τα βρουν οι επόμενες γενιές, οι αποξενωμένες από τα προϊόντα του μαζικού πολιτισμού;
Είναι λίγο αστεία αυτή η ερώτηση, μα θα σου κάνω το χατίρι! Από βιβλίο θα διάλεγα το «Σιντάρτα» του Χέσε, από μουσική, μία όπερα του Φίλιπ Γκλας και από ταινίες, το «Χάος» των αδερφών Ταβιάνι.

Ποιους τρόπους βλέπετε για να ξεπεράσουμε τη σημερινή «μαύρη» κατάσταση, τόσο σε προσωπικό όσο και σε συλλογικό επίπεδο;
Δημιουργικότητα, συντροφικότητα, θάρρος, ανοιχτό μυαλό, καθημερινή άσκηση στη θνητότητα.

άρθρο που δημοσιεύθηκε στο Hot Doc#61, τον Οκτώβρη του 2014

HD-61_cover_online


Extra Hot άρθρο